ولنتاين جشنی محبوب با ريشه ايرانی/محمدتقی یونسی استاددانشگاه آزاد رشت

اختصاصی همای گیلان:چندسالی است-بويژه بعداز ١٣٨٩ش به بعد-درروز ٢٥بهمن ماه برابربا ١٤فوريه در ايران عزيز،جشن ولنتاين(عشاق يا عشق ورزي )رواج يافته است وبرخي از مردم وبويژه دختران وپسران جوان با اهدای :گل سرخ ،عروسك ،شكلات ،كارت ،نيم قلب و…آن را گرامی می دارندودامنه اين جشن رو به افزايش است،بسياری از افراد از پيشينه تاریخی اين جشن در غرب،وام گيري آن از سنت دير پاي ايران واز آن مهم تراز فلسفه ،كاركرد وهويت تاريخی اين جشن در ايران باستان اطلاعاتی ندارند وشايد نمی دانند كه اين جشن ريشه ایی كاملا ايرانی دارد وبه يكی از بزرگترين ومحبوب ترين جشن باستانی ماايراني ها باز می گردد ،ومانند جشن كريسمس از آبشخور ايرانی سودجسته است،نگارنده دراين نوشتاردر سه بخش:
١.واژه ومفهوم عشق
٢.پيشينه ولنتاين در غرب
٣.جشن سپندارمذگان خاستگاه ولنتاين
به طور موجزبه سيرتاريخی واجتماعی ولنتاين می پردازد.

ا.واژه ومفهوم عشق
عشق واژه ايی ايرانی است واز iska زبان اوستايی به معنی :خواهش ،گرايش وخواستن مشتق شده است-فردوسی هم كه كوشيد پاسدار زبان وفرهنگ ايران باشد،بارهادر شاهنامه از واژه عشق استفاده كرداست -در قران مجيد اين واژه به كار نرفت وكلمه حب ومشتقات آن در قران ذكر شده است،امروزه نيز در زبان عربی واژه عشق كاربرد چندانی ندارد.
به رغم كاربردفراوان اين واژه ،تعريف آن مشكل است،ودر مقابل نفرت وتنفر به كار می رود،بيشترين دلالت عشق به رابطه دونفر -حقيقی وغيرآن -باز می گردد،ازعشق تعاريف مختلفي شده است :لذتی مثبت كه موضوع آن زيبايی است،افراط در دوست داشتن ومحبت تام،علاقه شديد با انس قلبی وهمچنين :نوعی احساس عميق وعاطفه در فردی ديگر يا ديگران،مولوي توسع معنايي عشق را اين گونه بيان كرد :
هرچه گويم عشق را شرح وبيان /
چون به عشق آيم خجل باشم از آن
اودايره نفوذ واثرگذاری عشق را نيز ژرف دانسته است :
مرده بدم زنده شدم،گريه بدم خنده شدم/
دولت عشق آمدومن دولت پاينده شدم
عشق را به گونه های گوناگون تقسيم كرده اند:
١.عشق مجازي وحقيقی
٢.طبعی ،روحانی والهی
٣.رمانتيك،مذهبی،عرفانی،خانوادگی،اجتماعی ،افلاطونی و….
دركتب لغت،ريشه عشق را به گياه عشقه نسبت داده اند،گياهی به نام لبلاب كه وقتی به درختی می پيچد،آن را خشك می كند،درعشق صوری نيز ،عنصرعشق درخت جسم عاشق را نحيف وزردرنگ مي كند.
گرچه تفسيرزبان روشنگراست /
ليك عشق بی زبان روشنتراست
عشق يكی از پربسامدترين واژه ها درزبان وادبيات فارسی است،كه در ادبيات عرفانی هم دست مايه عارفان شاعر وشاعران عارف بزرگي شده است وانان ازاين واژه برای انتقال مفاهيم بنيادی عرفان اسلامی سود جسته اند:
به جهان خرم ازانم كه جهان خرم ازاوست/
عاشقم بر همه عالم كه همه عالم ازاوست
تجلی واژه عشق در عرفای قرون اوليه به قدری وسيع است كه عده ای ازآن ها، هدف آفرینش را عشق دانسته اند،ومدعی وحدت مفاهيم :عشق ،عاشق ومعشوق وخلق ،خالق ومخلوق وعلم ،عالم ومعلوم شدند .
پيامبر اكرم (ص) فرمودند :”اللهم لا تكلني طرفه عين ابدا” وامام علي (ع) متذكرشدند :اگر همه پرده ها كنار روند بر يقين من افزوده نمی شودويا :من باهمان چشمانی خداوند را می بينم كه خداوند با آن چشمان مرا می نگرد كه ياداور حديث قدسی است كه در شان انسان های متصل ومتصف به حضرت حق بيان شده است “:كنت له سمعا وبصرا ويدا ومويدا .”
درمجموع عشق الهی ،انسان را از ناسوت وعالم خاكی ،لاهوتی وآن جهانی می كندوحتی لحظه ايی اوراازياد وذكر خدا دور نمی سازد واودرهرزمان ومكان ،مستغرق در خداست ودر عالم لازمانی ولا مكانی سير می كند،نكته كليدی اين است كه حتی عشق زمینی ومجازی نيز می تواند پل ووسيله ای برای رسيدن به حق باشد.
٢. پيشينه جشن ولنتاين درغرب
باافسانه آمیخته است درغرب ازسه قديس سخن می گويندكه در راه عشق باصطلاح به شهادت رسيده اندومشهورترين روايت چنين است.
در قرن سوم ميلادي وهم زمان باآغاز شاهنشاهی ساسانيان ،ماركوس اورليوس والديوس كلوديوس دوم (٢٧٠-٢١٤م)به مدت دوسال(٢٧٠-٢٦٨م) امپراتور روم غربی بود،بزرگترين دستاورد حكومت دوساله اش،شكست دادن قوم متجاوز گوت ها در ٢٦٩ م به شمار می رودوبه همين دليل ملقب به گوتيگوس است،اولويت اصلی حكومتش جنگ بود،كلوديوس اعتقادداشت جوانان مجرد نسبت به افراد متاهل درميدان مبارزه جسارت وشجاعت بيشتری به خرج می دهند،به همين دليل او،ازدواج راممنوع كرده بود تا قدرت نظامی كشور را افزايش دهد،در معبد نزديك قصرامپراطور،سنت والنتين يا والنتيوس مقدس زندگی می كرد،اومی دانست عشق آمدنی است وآموختنی نيست وخواه ناخوانا عده ای در چنبره عشق گرفتار می شوند وازدواج راهی براي تعالی انسان ودوری از انحراف است ،والنتين پنهاني وبه دور از چشم كارگزاران حكومت ،پيوند ازدواج را بين زوج های جوان برقرار می ساخت ودرنهايت به همين جرم ،بازداشت ودر فوريه ١٤سال ٢٦٩ يا٢٧٠ اعدام شد.
جشن ولنتاين ظاهرا به روز كشته شدن ويا خاكسپاری اومربوط می شود،بعدها والنتين نماد شهادت وفدايی عشق وامپراطور كلوديوس نماد ستمكاری معروف گرديدند .
حوادث ايام زندانی والنتين متفاوت روايت شده است،يكی از روايت ها كه به نظرمی رسد از وثاقت تاريخی فراوانی برخوردارنيست -ولی شهرت دارد -چنين است :والنتين در زندان عاشق دختر زندانبانش شد ويك بار همراه با هديه ای كه برای معشوقه اش فرستاد ،اين جمله را نوشت :from your valentine به نظر می رسد حمايت رسمی وگسترده ازاين اقدام انسانی والنتين بلافاصله صورت نگرفت،مطرح است در
سال٤٩٨م پاپ ژلازيوس يكم براي مقابله وتعديل جشن لوپركالياوبه منظور مسيحی سازی آن سنت دير پا،جشن ولنتاين را بر پاداشت وبا حمايت رسمی دستگاه وسيع تبليغی كليسا به گسترش ان دادند،اين جشن به تدريج بسط يافت ،به گونه ايی كه در فاصله قرن های هفدهم تا نوزدهم ميلادی،والنتين يكی از محبوب ترين شخصيت ها در كشورهای غربی به شمار مي رفت وسپس دامنه آن به كشورهای ديگرجهان ازجمله ايران تسریع يافت.
جشن لوپركاليا(جشن گرگ)جشن بسيار باستانی در روم -احتمالا بيش از ميلاد مسيح (ع)-بود كه در فاصله روزهاي ١٥-١٣ فوريه برگزار می شد،اين جشن برای احترام به لوپا،ماده گرگی كه كودكان يتيم رومولوس ورولوس رانجات داد -آن ها بعداشهر روم را بنا كردند-برگزار می گرديد.
هدف جشن،تزكيه شهراز ارواح خبيث وسلامت وباروری زنان بود،دراين جشن جوانان نجيب زاده وكلانترها،عريان در شهر حركت مي كردند وافرادی را كه درمسير آنان حضور مي يافتند ،باتسمه های پراز پشم شلاق مي زدند ،نكته مهم اين بود كه بسياری از زنان تعمدا خودرا در مسير حركت كلانترها ونجيب زادگان قرار می دادند تا شلاق به آن ها اصابت كند،مردم بر اين باور بودند كه ضربه شلاق برای زنان تسريع زايمان وزايمان راحت را درپی خواهد داشت وبرای زنان غير حامله نيز باروری آنان را موجب می گردد!
هم چنين دراين جشن دختران جوان،نام خودرا برروی تكه كاغذی می نوشتند وآن را درون جعبه قرار می دادند،وسپس پسران جوان دست در جعبه كرده وبه طورتصادفی كاغذی را بر می داشتندوبا دختری كه اسمش، روی كاغذنوشته شده بود ،رابطه عاشقانه ودوستانه برقرار می كردند !وفقط اندكی ازاين دوستی هابه ازدواج منجر مي گرديد .
قديمی ترين يادبود ولنتاين ،به چارلز دوك اورلئان باز مي گردد ،اوبعداز شكست در جنگ اگينگورت در لندن زندانی شد وقبل ازاعدام در ١٤١٥ م نامه ايی شاعرانه برای معشوقه اش نوشت كه دستنويس آن در كتابخانه بريتانيا نگهداری می شود ،ودر ١٦٦٠م چارلزدوم ،امپراطور انگلستان دستور داد به مناسبت جشن ولنتاين كارت تبريك چاپ ومنتشر می كنند ،اين امر به تدريج به ساير مناطق جهان گسترش يافت واينك دربسياری از كشورهاانتشاركارت ونظير ان رواج دارد .
٣.جشن سپندارمذگان

خاستگاه جشن ولنتاين
درايران باستان جشن های گوناگون شادی بخش ،ملی ومذهبی وجودداشت ،دوجشن مهرگان در شانزدهم مهر وجشن اسفندگان -كه به نام سپندارمذگان خوانده می شد -در روز پنجم اسفند را پيشينه تاريخی جشن ولنتاين معرفی كرده اند،نگارنده براين باوراست كه جشن سپندارمذگان ،ريشه جشن ولنتاين است .
درايران باستان هرسال ٣٦٠روز داشت ودارای ١٢ماه سی روزه بود ،امروزه ،برای تمييز روزهای ماه ،آن ها را باعدد متمايز می كنيم ،در گذشته برای روزهای سی گانه ماه ،نام های جداگانه ايی در نظر گرفته بودند،كه در ١٢ماه سال تكرار مي شد ،به عنوان مثال روزهای اول تا هفتم هرماه را به ترتيب :هرمز ،بهمن ،ارديبهشت ،شهريور ،اسفند ،خردادومرداد نامگذاری كرده بودند ،دربين نام های سی روز ماه ،نام ١٢ روز سال هم وجودداشت كه در صورت تلاقی نام روز وماه وبا افزودن پسوند “گان “ان را جشن می گرفتند ،ازاين جهت بواسطه تلازم روز اسفند در ماه اسفند ،جشن اسفندگان يا سپندارمذگان برگزار می گرديد.
سپندارمذگان ،يكی از بزرگترين ،محبوب ترين وگسترده ترين جشن هاي ملی ايرانيان بود ،افسوس كه فراموش شده است وجوانان به مدل ونسخه غربی ان روي اورده اند ،ابوريحان بيرونی در “اثارالباقيه “اين جشن را عيد زنان ناميده است وياد اور شد كه :در اين روز مردان به زنان هديه مي دادندوبه همين جهت نام ديگرجشن مزدگيران بود. زن در ايران باستان مقامی بلند داشت ،در سپندارمذگان ،زنان -مادران ودختران -با پوشيدن لباس هاي ار استه وپاكيزه ،به ارايش چهره می پرداختند واين ارايش بيرونی ،صفاي درونی وتهذيب نفس آنان را در پی داشت .به نظر مي رسد مردان نيز مي كوشيدند تا بهترين وشايسته ترين هديه را به زنان تقديم دارند ،اين نكته حايز اهميت است كه در روز جشن ،مردان با اشتياق تمام وظايف درون منزل :پخت وپز ،پذيرايي ،شتتشوونظافت را انجام ميدادند تا شايد بتوانند درصدبسياركمی از خدمات صادقانه ،مستمر وبی ادعای زنان را پاس داشته وبدين سان لطافت روح انان را پاسخ گفته باشند.
دراين روز ،مردم دانه های انار را به يكديگر می كوبيدند وتصور شان اين بود كه اب انار به مثابه پادزهر انان را از نيش عقرب وساير حيوانات گزنده محافظت مي كند ،هم چنين در اين روز انار خشك ،گردو وكشمش مي خوردند تادر مقابل امراض مصون بمانند وخود را براي برگزاري جشن نوروز وتدارك مقدمات ان اماده نمايند.
يكی ديگراز نام هاي جشن سپندارمذكان ،مردگيران بود،شايد باور وپذيرش اين سخن سخت باشد كه بيش از هزارو چندصدسال قبل ،ودر چنين روزي ،به دختران حق انتخاب وازادي عمل در انتخاب شوهر داده مي شد وبه نوعی دموكراسی واحترام به نظر ديگران -حتی عضوي كوچك تر -در محيط بسته خانواده تمرين می شد ،دراين روز ،دختران باآزادی كامل -والبته با رعايت همه حرمت ها -شوهر خويش را بر می گزيدند .اين امر مي رساند كه انتخاب همسر در روز جشن سپندار مذگان ،خوش يمن ومبارك تلقی می گرديد.
درمجموع، ازديرباز تعامل ودادوستد فرهنگي وتمدني بين كشورها وجودداشت وجشن سپندارمذگان مانند جشن يلدا ازايران به غرب كوچ كرد ،همان طور كه برخي از نمادهاي تمدني وفرهنگي ازغرب در ايران رواج يافتند.