چرا<انقلاب>شد ؟(۳)

چرا<انقلاب>شد ؟(۳)

به قلم علی رحیم پور سرشکه/ بخش سوم ●نگاهی

تاريخی،به درآمدزایی
نفتی نافرجام ايران در دهه
50 خورشيدی•
•ثروتی که برای ایرانیان فقر آورد•

«دو هفته گذشته را طبق معمول همه ساله در کيش گذرانديم.شاه هر روز به سواری يا شنا پرداخت.هوای عالی•••،به او گفتم که يک يک آرزوهايش ظاهرا به تحقق پيوسته است.تقريبا باورنکردنی است،اما درآمد نفتی ما از دو ميليارد دلار به شانزده ميليارد دلار،افزايش يافته؛باران سنگين نويد برداشت محصول خوبی را مي دهد•••»شايد اين جمله های اسدالله علم که در جلد دوم کتاب خاطراتش در صفحه571نوشته است،مدخل خوبی باشد برای ورود به بحث تاريخی افزايش عجيب و غريب درآمدهای نفتی ايران در دهه پنجاه.

•افزايش توليد و افزايش قيمت•
بعد از کودتای 28 مرداد سال1332 خورشيدی و ورود غول های نفتی به ايران،شايد يکی از اصلی ترين تحولات نفتی در کشورمان،ماجرای افزايش ناگهانی قيمت نفت در ابتدای دهه پنجاه باشد.ماجرایی که با تحولات منطقه ای و جهانی پيوند عميقی داشت.اگر چه اوپک سال1339تشکيل شد و مقر آن در سال 1344به وين اتريش رفت،اما تا ابتدای دهه پنجاه خورشيدی تاثيرگذاری چشم گيری نداشت.بعد از جنگ دوم اعراب و رژيم صهيونيستی که به جنگ اکتبر و يا«يوم کیپور»مشهور شد،اوپک نقش بسيار پر رنگی در صحنه سياسی،اقتصادی و بين المللی منطقه خاورميانه و جهان ايفا کرد.اتخاذ تصميم برای تحريم فروش نفت به غرب،قيمت اين کالای استراتژيک را از بشکه اي سه دلار به بشکه ای دوازده دلار رساند يعني درآمدهای ايران که تازه با افزايش توليد نيز مواجه شده بود،به چهار برابر رسيد.در کتاب«مقدمه ای بر انقلاب اسلامی»نوشته صادق زيباکلام آمده است«جنگ شش روزه اعراب و اسرائيل(1346ش)و نيز جنگ کيپور در سال 1352 و متعاقب آن اقدام کشورهای عربی برای جلوگيری از صادرات نفت به اسرائيل و حاميان آن،مقدمات افزايش قيمت نفت را فراهم کرد.

 

•دلارهای نفتی•
•ايران نيز که بر اساس دکترين نيکسون برای انجام مأموريت ژاندارمی منطقه نياز به سلاح هاي پيشرفته و نيز سامان بخشيدن به اقتصاد کشور برای کسب مشروعيت داشت،از خلأ به وجودآمده،برای صادرات بيشتر بهره برداری کرد؛به گونه ای که درآمد ايران که در اواخر دهه 1320حدود هفده ميليون دلار بود،در سال های پايانی دهه 1350به بيش از بيست ميليارد دلار رسيد.بر همين اساس صادرات نفت ايران از سه ميليون بشکه در اواخر دهه 1340،به ميانگين 4/5 تا 6 ميليون بشکه رسيد.به روايتی ديگر درآمدهای نفتي ايران از 437 ميليون يا کمتر از نيم ميليارد دلار در سال1342،به 20 ميليارد دلار در سال1357 می رسد».

•اسدالله علم در اين باره تحليل جالبی دارد و مي گويد«پول نفت و افزايش قدرت،عامل مهمی در تحقق اين هدف بود.از سویی تشکيل يک کشور قدرتمند و در رأس آن يک شاه مستقل نيز می توانست وجهه بين المللی شاه را بهبود بخشد،چرا که شاه بارها از سوی متحدين غربی خود تحقير شده بود.هر چند شاه هيچ گاه نتوانست از بار وابستگی سياسي خود به غرب بکاهد.علم در يک نمونه در اين رابطه گفته است در نخستين سفر به انگلستان نيز در تابستان1327(1948)که مقارن با بازی های المپيک در آن کشور بود به گونه ای سرد و حتي زننده با او رفتار شد،در مراسم گشايش اين بازی ها،پادشاه و خانواده سلطنتی و سپس نخست وزير و چند تن از وزيران انگلستان در جلو و شاه ايران و همراهانش به دنبال آنان به ورزشگاه رفتند و به همان ترتيب در جاي خود قرار گرفتند».شاه برای اين درآمد نقشه ها کشيده بود،نقشه هایی طول و دراز که دست آخر هيچ کدام از آنها نتوانست حکومت او را نگه دارد.در اين برهه تاريخی نيز روحيه استبداد زده پهلوی دوم کار دستش داد و نتوانست افق های بلندتری را بنگرد.رفتار اقتصادی او به قدری عجيب بود که عباس ميلانی،نويسنده و تاريخ نگار او را«تجسم استبداد در عرصه اقتصادی»دانست.عباس ميلانی در کتاب«معمای هويدا»در اين باره نوشته است«به دنبال افزايش درآمدهای نفتی دو ديدگاه در کشور براي نحوه مواجهه با آن به وجود آمد:يک ايده که جوانان تحصيل کرده در سازمان برنامه و بودجه و نيز غالب اقتصاددانان بر آن بودند اين بود که در صورت تزريق سريع بودجه به اقتصاد،به دليل فقدان بسترسازی و نيز عدم توان اقتصاد کشور به جذب اين همه منابع،کشور با تورم بالایی روبه رو خواهد شد و سرعت بخشيدن به رشد و رفاه را معکوس خواهد کرد.اما در آن سوی ماجرا شاه قرار داشت که به دليل شتاب برای رسيدن به دروازه تمدن و نيز کسب اعتبار بيشتر و جلب افکار عمومی و نيز کسب وجهه بين المللی در جهان،معتقد به بهره گيری فوری از درآمدها،برای رسيدن به رفاه از طريق واردات سريع کالاهای ضروری،ايجاد صنايع،تقويت نيروهای نظامی از طريق واردات تسليحات پيشرفته،افزايش دستمزد و امثال آن بود.
شاه در کنفرانس رامسر نگاه و نظر اقتصاددانان را در اين خصوص به سخره گرفت.»

▶️علی رحیم پور سرشکه▶️
۲۰ بهمن ۱۴۰۳

همای خبر/