پنج جشن اسفندماه، يادگاراني از ايران باستان /دكترمحمدتقي يونسي رستمي عضوهيات علمي دانشگاه ازاد رشت

اختصاصی همای گیلان: در ايران باستان ،دراخرين ماه سال،نسبت به ساير ماه ها،جشن هاي بيشتري وجودداشت ،شايد بتوان فلسفه نهايي ان را در پيشواز رفتن جشن نوروز وتهيه كردن مقدمات نوروز به شمار أورد ،در اين نوشته به پنج جشن ملي به طور مختصراشاره مي شود :
اسفندتغيير يافته واژه سپنت ارمئيتي ،سپندارمت وسپندارمذ زبان هاي اوستايي وپهلوي است ودر مجموع به معني :انديشه وروح نيك ،پاك ومقدس است ،اودر عالم معنوي ،مظهرمحبت ،بردباري وتواضع پروردگاراست ودر عالم مادي ،فرشته موكل برزمين ،زنان عفيف و پاكدامن مي باشد،به همين دليل
ماه اسفندنماد زمين ومادر به شمار مي رفت ،شايد وجود جشن سپندار مذگان در پنجم اسفند -كه توضيح ان خواهدامد -وروزجهاني زن در هشتم مارس – هيجدهم اسفند -رابتوان شاهد مثالي از اين باور عمومي به شمار أورد .

١.جشن ابسالان
ازروز اول ماه اسفند ،تغيير وتحولي محسوس در طبيعت وزمين صورت گرفته ومي گيرد ،مردم به مناسبت ذوب شدن برف ،جاري شدن جويبار ،چشمه و در نهايت ابشار به جشن مي پرداختند،شايد واژه ابسالان با ابشاردر اين باور هم پيوند باشد،اين جشن به نام هاي:بهار جشن وجشن روباه هم ناميده مي شد،در دوره معاصرنيز ،در شهرهايي چون :نطنز،ساوه ،كأشان وفراهان در اول اسفند ،آش اسفند مي پزندكه احتمالا ميراثي از گذشته است.
درجشن ابسالان ،مراسم كوسه سواري برگزار مي گرديد،مردي كوسه ،بر مركبي -حيواني -مي نشست وبه شكلي مضحك ،خود را باد مي زد ومردم برروي او اب مي پاشيدند وبدين وسيله سالي پراز باران را از درگاه خداوند تقاضا مي كردند.
٢.جشن سپندارمذگان
در روز پنجم اسفند ،وبه وأسطه تلاقي روز اسفند در ماه اسفند ،اين جشن يا جشن اسفندگان برگزار مي گرديدكه يكي از محبوب ترين جشن هاي ملي سال محسوب مي گرديد، ،در نوشته ايي تحت عنوان “جشن ولنتاين جشني محبو ب با ريشه إيراني “به پيشينه ،فلسفه وكاركردهاي ان اشاره كردم وبه تأثير ان در شكل گيري جشن ولنتاين پرداختم وبه منظور پرهيز از تكرار ،از شرح اين جشن ،صرف نظر مي كنم -خوانندگان گرامي مي توانند ان سياه مشق را مطالعه فرمايند -وصرفانتيجه نهايي ان جشن را در دو عنوان كلي بيان مي كنم :الف :جشن مزدگيران ،تكريم مقام زن ودادن هديه به او ب:جشن مردگيران ،تمرين دمكراسي ودادن حق انتخاب شوهر به دختر.
٣.جشن نوروز رودها
خط سير زندگي مدني إنسان ،نشان مي دهد كه در مرحله أغازين زندگي اجتماعي ،إنسان به دام وابسته بود وبه ييلاق وقشلاق مي پرداخت وگذر از اين مرحله بازندگي يكجانشيني توام شد ،در أساطير إيراني هوشنگ پيشدادي ،اولين مهندس تاريخ اسطوره اي ،نماداين تحول است .زندگي يكجانشيني وابستگي كاملي با كشاورزي داشت واب لازمه كشاورزي بوده وهست ،از اين رو ،مردم در دهم اسفند ماه جشن “نوروز رودها “رابرگزار مي كردند وبه لايروبي رودها ،پاكسازي ومرمت مسيرهاي اب (رودها ،قنات وجوي ها) مي پرداختند ،وبه گفته أبوريحان بيروني “در أب هاي جاري عطر وگلاب مي ريختند “گمان من اين است كه با اين كار سمبليك ،ارزوي اب فراوان وگوارا ومحصولاتي پربركت را از خداوند استمداد مي كردند .
٤.جشن گلدان
درروز بيستم وبه شكل جمعي گل ،گياه ودرخت مي كاشتند وطراوت را بين همديگر تقسيم مي كردند ،در دوره معاصر نيز پانزدهم اسفند روز درختكاري ناميده شده است ودر هفته درختكاري ،برخي أفراد،درخت دوستي را با غرس نهال بارور مي سازند .
٥.جشن عيد مردگان
از بيست وششم اسفند اين جشن برگزار مي شد ،جشني براي گراميداشت ارواح در گذشته ،با اين رويكرد كه انان براي سر كشي بازماندگان ،باز مي گردند ،اين جشن مقدمه اي اشكار براي فراهم كردن جشن نوروز بود ،بنابراين دراين جشن وبراي گراميداشت حضور ارواح،اتش روشن مي كردند -يكي از بن مايه هاي چهارشنبه سوري به اين جشن باز مي گردد.
درگذشته ارواح مردان را فروهر مي ناميدند وبه ارواح خانم ها ،فروشي ،مي گفتندواساسانامگذاري اولين سال به فروردين ،بازگو كننده همين اعتقاداست ،فروردين يعني داراي دو فر :فروهروفروشي ،شايد حضور پنج شنبه اخرسال در قبرستان وروشن سأختن شمع -بويژه ازسوي كساني كه در طول سال عزيزي رااز دست داده اند -از همين ابشخور سرچشمه مي گيرد .
در مجموع در اسفند ماه بيشترين جشن رواج داشت ودراين نوشته تنهاپنج جشن به طور مختصر مرور شده است