تاريخچه جشن نوروز وسفره هفت سين /دکترمحمدتقی یونسی رستمی عضوهیات علمی دانشگاه ازاد رشت

اختصاصی همای گیلان:نوروز (اغازسال نوويا اعتدال بهاري)ازنظر نجومي عبارت است از :گذشتن خورشيد ازصفحه استواي زمين وحركت ان به سوي شمال ،وياداخل شدن افتاب به برج سرطان .

واژه نوروز ازواژه هاي فارسي ميانه است ،درايران باستان به ان “ناواسردا”به معني سال نو مي گفتند،در اصلي ترين بخش اوستا ،گاهان ،وحتي در يسنا ويشت ها از نوروز اشاره وسخني وجودندارد وقديمي ترين اشاره به ان ،به بخش متاخراوستا ،ونديداد ،فرگرددوم باز مي گردد.
منشأ وريشه نوروز به درستي مشخص نيست وصاحبنظران در اين زمينه اتفاق نظرندارند،كريستن سن ان را اقتباسي از بين النهرين مي داند ولي مهرداد بهار اين نظريه را نپذيرفته است ،به نظر مي رسد اين جشن متعلق به بوميان ايران پيش از مهاجرت اريايي ها بودوسلسله هاي حكومتي بعدي ان را پذيرفته وبا إيجاد تغييراتي مختصر به بسط ان در قلمرووسيع إمپرطوري شان مبادرت ورزيدند.
اين جشن امروزه در كشورهاي مختلفي چون :ايران ،أفغانستان ،آذربايجان ،تاجيكستان ،تركمنستان ،قزاقستان ،قرقيزستان وبخش هايي از تركيه
،پاكستان وهند برگزارمي شود وحدود ٣٠٠ميليون نفر ان را گرامي مي دارند -طبعا مهاجرين اين كشورها در اروپا وأمريكا نيز به پاسداشت اين جشن قديمي اهتمام مي ورزند.
خوشبختانه در چهارم اسفندماه ١٣٨٨ازسوي مجمع عمومي سازمان ملل متحد، نوروز روز بين المللي خوانده شد ودرهفتم فروردين ١٣٨٩ نخستين جشن جهاني نوروز در تهران برگزارگرديد.
جشن نوروز با شخصيت هاي تاريخي واسطوره اي ايران پيوند خورده است .ظاهرا كوروش در ٥٣٨پ .م بعداز فتح بابل دستور برگزاري جشن نوروز را صادر كرد ،دراين جشن ترفيع نظاميان ،پاكسازي أماكن عمومي وشخصي وبخشش محكومان در أولويت قرار گرفت ،برخي از مورخان مدعي اند فلسفه أغازين احداث تخت جمشيد ازسوي داريوش ،گراميداشت جشن نوروز بودواساسا نزاع شير وگاو در قالب مجسمه ايي در ان مكان را ازاين منظر تحليل مي كنند -اين ديدگاه مخالفاني نيز دارد-وحتي ضرب اولين سكه دريگ (سكه طلا )توسط داريوش را به نوروز سال ٤٢٦ پ.م مربوط مي دانند.
هم چنين درمنابع گوناگون ، نوروز با كيومرث ،جمشيد ،كيخسرو ،سياوش ،كاوه اهنگر،زرتشت وحضرت سليمان در پيوند است ،در دو اثر مهم “نوروزنامه “از عمر خيام و”اثارالباقيه عن القرون الخاليه “ازابوريحان بيروني در اين زمينه به تفصيل سخن گفته شده است ،كه بتدريج در منابع قرون بعدي بارتاب يافته است .
براي استحضار خوانندگان به برخي از دلالت هاي اسطوره اي اشاره مي كنم :حضرت سليمان (ع)بعداز چهل روز توانست انگشترش را از ديو پس بگيردومجددا به فرمانروايي برسد وپرندگان بردوراوجمع شدند وأجدادمان با ديدن اين منظره گفتند :نوروز امد يعني روزنو امد .
يافتن نيشكر وشيرين شدن كام مردم ،پيدايي شراب واستفاده از اين مايع مسكر ،گذاشتن تاج مرصع از طلا براي اولين بار ،بهره گيري از گردونه وحركت از كوه دماوند تا امل با كمك جن از جمله اقداماتي است كه به جمشيد نسبت مي دهند ومردم نيز با ديدن اين امور ،نوروز ويا روز نو وجديد را جشن گرفتند .برخي انتقام كيخسرو از إفراسياب قاتل سياوش وكشتن إفراسياب وعروج كيخسرونمادانسان كامل به اسمان را بن مايه برگزاري جشن نوروز دانسته اند .
درايران باستان دو نوروز وجودداشت:نوروز عامه ونوروز خاصه ،نوروزعامه به مدت پنج روز از اول تا پنجم فروردين برگزار مي شد ونوروز خاصه در ششم فروردين .اطلاعات تاريخي در باره برگزاري جشن نوروز در دوره هاي اشكاني وساساني فراوان است واز برگزاري اين مناسبت در دوره هخامنشي نيز اطلاعات نسبي وجوددارد ،دراين دوره، مراسم اصلي در كأخ تخت جمشيد برگزار مي شد ونمايندگان كشورهاي مختلف تحت سلطه ،هداياي كشورشان را -كه بهترين فراورده ويا محصول ان كشور بود -براي پادشاه ايران كه در كاخ مي نشست ،مي اوردند وبا افتخار به پادشاه ايران تقديم مي كردند ،بنظر مي رسد تقديم بهترين محصول داراي دو پيام بود :١.ابراز ارادت وانقياد نسبت به حكومت هخامنشي ،كه متعاقبا حمايت ايران از انان را درپي داشت ٢.اين محصول ويا فراورده به عنوان نماد ان كشور ،وقتي توسط پادشاه ايران متبرك مي شد ،انان سالي پراز بركت ،باران ومحصول را انتظار مي كشيدند،چراكه پادشاه ايران را داراي فر الهي وايزدي وموجودي مقدس مي دانستند ،اين باورواعتقاد در تخت جمشيد در قالب پيكره هايي به ارمغان گذاشته شده است .
در مراسم نوروز ،مناسبت هاي مختلفي نظير :ديد وبازديد،مسافرت ،خانه تكاني ،خريد،نوكردن وسايل ،خريد اجيل ،سبز كردن دانه كردم ويا ماش و…وجوددارد ،كه نگارنده صرفا به سفره هفت سين به طور مختصر اشاره مي كند :
فلسفه عدد هفت را مي توان در سه تعبير در نظر گرفت :١.فيثاغورث شكل گيري جهان را ناشي از عدد يك وتكراران -عدددو -مي دانست ،ازاين رو ،اولين عددفرد سه واولين عدد زوج چهار بود واولين وتنها عددي كه از جمع دو اولين عددفرد وزوج سه وچهار -حاصل مي شود هفت به شمار مي رفت ،پس ان را مقدس مي دانستند ،درواقع هيچ عددديگري در جهان ،تكرار مستقيم عددهاي سه وچهار نبوده ونيست ،اين موضوع فلسفي را مي توان در انگاره هاي ديني با ذات احديت وواحديت خداوند تطبيق داد كه اين جامحل بحث ان نيست ٢.عددهاي سه وچهار از نظر رياضيدانان ،نماد شكل هندسي مثلث ومربع هستند ،شكل هايي همگن وكامل كه بيانگر كمال وبه نوعي تداعي گر سمبليك كثرت وتكامل به شمار مي روند ٣.در الهيات توحيدي اديان ابراهيمي ،خداوند جهان را در شش شبانه روز خلق فرمودند وروز هفتم مجازا به استراحت پرداختند ،كه اين امرياد آور عدد هفت است .
برخي واژه هاي هفت شين ،هفت چين وهفت سيني را در باره سفره هفت سين مطرح ساحتند.
عده اي معتقدند:در سفره نوروز:شمع ،شكر ،شيريني ،شهد،شراب ،شير وشاهدانه مي گذاشتند ،پس نام سفره ،بواسطه هفت شين اول اين عناصر هفت گانه ،هفت شين بود ،برخي براين باور ند:هفت ميوه چيده شده را روي سفره قرار مي دادند وبه ان سفره ،سفره هفت چين مي گفتند ،گروهي اعتقاددارندوسايل سفره را در هفت سيني مي نهادندوسفره هفت سيني بتدريج ،به سفره هفت سين مبدل شده است ،به نظرمي رسد -مطابق با انچه درزير بيان مي شود -ان نظرات صحيح نباشند :
در بين بيست ميليون واژه زبان فارسي ،هفت واژه داراي چهار ويژگي مشتركند :١. با حرف سين شروع مي شوند ٢.فارسي هستند ٣.خوردني اند ٤.كلمات ساده وغير مركب مي باشند ،اين هفت واژه نماد سفره هفت سين به شمار مي روند ،ازانجاكه در ايين مزديسنا، در كنار اهورامزدا ،شش امشاسپند يا موجودات ناميراي مقدس قرار دارند ،سفره هفت سين به شرح زير به ان ها اختصاص داده شده است :١.سبزه نماداهورامزدا ومنطبق با ما ه فروردين ٢.سمنو نماد ماه إردبيهشت ٣.سنجد نماد ماه خرداد ٤.سركه نماد ماه مرداد (امرداد )٥.سير نماد ماه شهريور ٦.سماق نماد ماه بهمن و٧.سيب نماد ماه اسفند ،ماه هاي شش گانه إردبيهشت تا اسفند -كه بالا برشمردم -همان امشاسپندان مزديسنايي هستند.
در مجموع،اغاز سال به سه شكل انقلاب تابستاني ،زمستاني واعتدالي جشن گرفته مي شد ،امروزه در مناطقي چون رحيم أبادرودسر اتش افروزي در أواسط مرداد وجوددارد كه ياداور انقلاب تابستانه پيشينيان است ،جشن كريسمس همان انقلاب زمستانه است وعيدنوروز انقلاب اعتدالي .
“ركوي يار مي ايد نسيم بادنوروزي /
ازاين بادارمددخواهي چراغ دل برافروزي “