جشنواره عصر قلم / شهرسازی نوین برای رشت در قالب طرح ” رها “

ویژه هفته رشت 1402  طرحی از مونا زره پوش و فاطمه افضلی

دبیر برگزاری جشنواره: محمدرسول محمدپور

نام شرکت کننده:  نسرین عشقی –  آذر ماه 1402

رها (رشد هوشمند انسان محور مبتنی بر توسعه پایدار شهری) محدوده مورد مطالعه : لب آب تا میدان شهدای رسانه شهر رشت

چكيده طرح؛

رشد سریع فیزیکی و بی ضابطه در شهر رشت از پیامدهای گسترش پراکنش لجام گسیخته و بی قواره شهری است که بلعیده شدن اراضی مستعد کشاورزی و تخریب فضاهای طبیعی را به دنبال دارد. از سویی لازمه سیاست های راهبردی در آمایش شهر دستیابی به توسعه پایدار و ارتقا کیفیت محیط زیست شهری است. هدف از این پژوهش دستیابی به توسعه پایدار شهری با بسترسازی جهت هوشمندسازی و فراهم نمودن رشد هوشمند شهری در محدوده مورد مطالعه لب آب تا میدان شهدای رسانه است. این پژوهش سعی بر آن دارد که با شناخت و معرفی قوت ها و ضعف ها و با بهره بردن از فرصت ها و خنثی نمودن تهدیدها، راهبردها و روش های رشد هوشمند را به گونه ای ارایه دهد که زیست پذیری شهری و مشارکت شهروندان فراهم شود. به وسيله ي پرسشنامه با جامعه ي آماري تعداد 20 نفر از بين برنامه ریزان شهری، از نظرات آنها براي وزن دهي وضع موجود استفاده شده و براي تجزيه و تحليل يافته ها از روش اس-دبلیو-او-تی بهره گرفته شده است و راهبرد اقتضایی را نشان می دهد که با به کارگیری فرم فشرده شهر، به استفاده بهینه از فضاهای شهری پرداخته و بسترهای لازم برای گسترش تراکم و حمل و نقل عمومی ارایه گردیده است. از نقاط قوت می توان بهره جست تا تهدیدات خنثی شوند و زمینه های لازم برای رسیدن به پایداری محیطی و توسعه پایدار و استقرار رشد هوشمند شهری و در نتیجه افزایش کمی مولفه های پایداری شهری مانند افزایش سرانه کمی زمین در ناحیه مورد مطالعه فراهم گردد.

واژگان كليدي: توسعه پایدار، رشد هوشمند، محیط زیست شهری ، شهررشت. حرف اس لاتین: بیانگر نقاط قوت– دبلیو: نقاط ضعف_ Oنقاط فرصت و حرف تی لاتین نشانگر بیانگر نقاط تهدید است.

1- مقدمه طرح رها

 

1-1 هدايت

توسعه شهرها به صورتي برنامه ريزي شده كه بتواند خواسته هاي ساكنان را برطرف نمايد، همـواره يكـي از هدفهاي برنامه ريزان شهري بوده است. با توجه به فراز و فرودهايي كه در زمينه برنامه ريزي شـهرها طـي قـرن گذشـته ديده شده است، بررسي آنچه بر رشد شهرها و نحوه جهت گيري آنها اثر گذار بوده، ميتواند راهنمـاي خـوبي در شناسـايي عوامل تاثير گذار و ميزان اثر بخشي آنها در آينده باشد (داوود پور، داریوش،1387).  شهر رشت بویژه ناحیه مورد مطالعه دارای اراضی هموار بوده و زمين هاي پست اين مناطق، ساخت و سازهاي پراكنده شهري را تسريع بخشیده كه در نهايت به گسترش افقي شهري منجر مي شود. از اینرو رشد هوشمند شهری یکی از راهکارهای مقابله با پراکنده رویی شهری است که با توسعه و گسترش افسارگسیخته در نواحی پیرامونی شهر به مقابله می پردازد. رشد هوشمند شهر در ناحیه مورد نظر می تواند سیاست های برنامه ریزی مناسب در جهت مشارکت پذیری شهروندان و گسترش حمل و نقل عمومی و روشهای متنوع مبتنی بر پیاده روی و دوچرخه سواری را ارایه داده تا آسایش شهروندی در سایه توسعه پاپدار شهری حاصل گردد. رشد هوشمند شهری با تمرکز بر تجدید حیات شهری و گسترش گزینه های حمل ونقل است، که ساخت مکان های اجتماع پذیر را به دنبال دارد به گونه ای که مردم به زندگی در آن ها رغبت نشان دهند. در واقع رشد هوشمند شهری بسته ایی را برای توسعه شهر فراهم می کند که اجزایی مانند شهر فشرده (توسعه پایدار)، گرایش به حمل ونقل عمومی (برنامه ریزی حمل ونقل) ، طراحی مناسب برای پیاده روی و دوچرخه سواری (شهرگرایی جدید)، حفاظت از اراضی ارزشمند طبیعی و کشاورزی (محیط زیست) ، و آثار تاریخی شهر(هویت اجتماعی و فرهنگی) را در بر می گیرد(مراد نژاد و همکاران،1397).  شهر رشت با توجه به گسترش افقی و بی قواره ای که داشته است از مناطق شهری پراکنده و گسیخته رنج می برد. از این روی می توان با ایجاد الگوهای نوین آمایش شهری مانند شهر هوشمند، نقاط قوت را شناسایی کرده و در جهت کاهش ضعف های موجود، با شناخت پتانسیل های شهر سبب شد که فرصت های لازم در اختیار توسعه شهری قرار گیرد. لازم به ذکر است که مدیریت خردمندانه زمین و سیاست های فضایی و اجرایی لازم (مبتنی بر الگوهای نوین آمایشی) ابزاری است که می تواند بر تعارض های کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی حاصل از این رشد نامنسجم و گسستگی موجود فایق آید. بنابراین یک بستر مناسب از ترکیب کاربری ها و خدمات عمومی و حمل و نقل، فضای عمومی مناسب رابرای ایجاد الگوی شهر هوشمند ایجاد نماید. در محدوده مورد مطالعه برای امکان سنجی الگوی رشد هوشمند شهری به بررسی ویژگی های آن با توجه به مولفه های برنامه ریزی شهری ( تراکم،الگوی رشد،ترکیب کاربری ها،حمل و نقل و فضای عمومی ) (مطالبی،عماد،1396) پرداخته و همسو با اصول رشد هوشمند در راستای فرآیند برنامه ریزی شهری امکان استقرار این الگوی آمایشی نوین شهری را می سنجیم. الگوی رشد هوشمند شهری در ناحیه ی مورد مطالعه گونه ایی از توسعه ی پایدار شهری است که می تواند یک برنامه ریزی شهری هدفمند را در حوزه حمل و نقل (حمل ونقل عمومی، پیاده روی و دوچرخه سواری و ..) و الگوهای کاربری اراضی و نیز جلوگیری از گسترش پراکنده و افقی شهر و توسعه ی شهر با کاربری مختلط بیان کند.

1-2 اهداف

هدف اصلي و کلی از انجام اين تحقيق، شناسايي و تبيين نقاط ضعف و قوت، فرصت ها و تهديد ها در راستای توسعه پایدار و بسترسازی راهبردی بر الگوی رشد هوشمند شهری در محدوده پل پستک تا تخته پل است. اهداف اختصاصی این تحقیق عبارتند از:

1-2-1 ارایه راهبرد اصلی رشد هوشمند در برنامه ریزی شهری

1-2-2 دستیابی به توسعه پایدار و افزایش کمی الگوی توسعه فشرده ( افزایش تراكم)

1-2-3 الگوی یک فرم پایدار شهری درخدمات شهری مبتنی بر رشد هوشمند شهری

1-2-4 مديريت خردمندانه فضا و تخصيص بهينه زمین اهداف کاربردی

1-2-5 توجه به شیوه های زيست محيطي رشد هوشمند و گسترش (فضای سبز)

1-2-6 گسترش حمل و نقل عمومی و انسان محور( دوچرخه سواری و پیاده روی )

1-3 فرضیه

1-3-1 نقاط قوت (اس) در راستای الگوی آمایشی و سیاست فضایی (افزایش درتراکم و حمل و نقل عمومی) در محدوده مورد مطالعه بيش از نقاط ضعف می باشد.

1-3-2 فرصت ها  (او) سبب افزایش کمی شاخص ها (الگوی شهر فشرده) و بیش از تهديدها است.

1-3-3 راهبرد كانوني و كليدي براي دستيابي به توسعه ي پايدار برای برنامه ریزی در این محدوده شهری راهبرد تهاجمي باشد.

1-3-4 طراحی محیطی فضاهای طبیعی رابطه مستقیمی بر افزایش شور و نشاط اجتماعی و رفاه شهروندی دارد.

 

1-4 پرسش تحقیق

راهبرد كانوني و كليدي که می تواند با رویکرد ساختار رشد هوشمند در شهر رشت شرایط مناسبی را برای توسعه پایدار در محدوده مورد مطالعه فراهم نماید كدام است؟

 

1-5 پیشینه تحقیق

توسعه ي پايـدار ناخودآگاه مربوط به قبل از انقلاب صنعتـي و تكنولوژيكـي در اروپاست كه بشر به علت عدم دستيابي به علوم و تكنولوژي هاي ماشيني قادر نبود آلودگي قابل توجهي ايجاد كند يا به بهره برداري بي رويه بپردازد (اصلانی،1380). در ايران نيز همچون ساير كشورهاي جهان، به توسعه ي پايدار با تأكيد بر حفظ محيط زيست توجه شده و به تدريج در عرصه ي سياستگذاري، برنامه ريزي و اجراي فعاليت هاي مختلف و ساير مؤلّفه هاي توسعه ي پايدار به عنوان مفهومي فراگیر و چند بعدی مورد عنایت بوده است  (بهزاد نسب، 1387).  یکی از تبعات شهرنشینی که امروزه تمام کشورها را گریبانگیر خود کرده رشد پراکنده شهری است. راهکارهای بسیاری برای خروج از این معضل بررسی شده و در عمل مورد استفاده قرار گرفته است و از جمله‌ی این راه حل‌ها رشد هوشمند و رشد متراکم شهری است. هر چند توجه به مراحل رشد شهری با این آگاهی که در آن زمان این رشد هوشمندانه به معنای امروزی مطرح نبود و تنها با هدف اینکه شهرها برای رسیدن به آخرین حد از درجه کمال شهری خود مراحل متفاوتی را طی می کنند تا سرانجام به مرحله زوال یرسند از سوی ممفورد عنوان گردید. (شکویی،1376).

 

1-6 مبانی تحقیق

ساختار زیست محیطی شهری در واقع تجلی زیست شهری می باشد و توجه همه جانبه به آن می تواند در بهتر زیستن و ایجاد پایداری اثرگذار باشد. از ساختارهای زیست شهری می توان به رودخانه ،فضای سبز طبیعی و مصنوعی ، پوشش جانوری و گیاهی محدوده شهری نام برد.  پوشش گیاهی، عناصر رشد یابنده و تغییرپذیر بوده به همین جهت در زمانهای متفاوت تاثیرات متنوعی روی فضا داشته و باعث غنای فضا میشود. پوشش جانوری هم در واقع یک همزیستی معنا دار در فضای شهری ایجاد می کند.

 

1-6-1 توسعه پایدار و کاربری اراضی

توسعه پایدار شهری تغيير تراكم و كاربري اراضي شهري براي رفع نيازهاي اساسي مردم در زمينه ي مسكن، حمل و نقل، فراغت و غيره به گونه اي كه شهر از نظر محيطي قابل سكونت و زندگي، از نظر اقتصادي قابل دوام و از نظر اجتماعي برابري داشته باشد؛ به توسعه پایدار شهری تغيير تراكم و كاربري اراضي شهري براي رفع نيازهاي اساسي مردم در زمينه ي مسكن، حمل و نقل، فراغت و غيره به گونه اي كه شهر از نظر محيطي قابل سكونت و زندگي، از نظر اقتصادي قابل دوام و از نظر اجتماعي برابري داشته باشد؛ به گونه اي كه اين تغييرات فناورانه و صنعتي، حفظ اشتغال، مسكن و شرايط زيست محيط ي مناسب را در برداشته باشد (موحد،1379).

 

1-6-2 توسعه پایدارحمل و نقل

از منظر حمل و نقل، پایداری نتیجه برقراری اصول توسعه رشد هوشمند شهری است که در نتیجه آن سطح کمتری از زمین اشغال می‌شود و با اعمال شیوه‌های متفاوت حمل و نقل، کاهش سفرهای درون شهری اتفاق می‌افتد. در واقع حمل و نقل پایدار آن است که کالبد شهری را در تناسب با پیاده روی، دوچرخه سواری و حمل و نقل عمومی قرار دهد و کیفیت خدمات حمل و نقل را تا جایی بالا برد که سبب تشویق تعاملات اجتماعی و استقبال از حمل و نقل عمومی گردد، مهم‌ترین خصیصه‌های حمل و نقل در شهر پایدار عبارتند از: تأکید بر پیاده مداری و دوچرخه سواری، ترکیب و اختلاط کاربری‌ها و تأکید بر عملکردهای اجتماعی به عنوان عامل وحدت بخش بناها و فضاهای عمومی (اکبری مطلق،2015).

 

1-6-3 شهرفشرده

در الگوی شهرفشرده پیشنهاد شده است که یک شبکه شطرنجی با ساختمان های با تراکم زیاد در جوار معابر و مسیر حمل و نقل عمومی ایجاد شود و مرکز هر یک از بلوک ها در شبکه شطرنجی بر روی هسته هایی با فضاهای باز و سبز مستقر گردد تا امکان زندگی با تراکم بالا و استفاده از انرژِی های تجدید پذیر در کنار فضای سبز کافی فراهم گردد. (.همان منبع ، 2015).

 

1-6-4 مجتمع های شهری

 

در مجتمع هاي شهري با تراكم مسكوني بيشتر و بازگشت به كاربري هاي مركّب، می توان علاقه مندي به صرفه جويي در مصرف انرژي را از طريق اشكال فشرده تر مشاهده نمود و همزمان با پشتيباني يك شبكه ي پايا و گسترد ه ي عمومي در آن، مردم به استفاد ه ي كمتر از خودروهاي شخصي ترغيب شده ، درنتيجه مصرف انرژي كاهش مي يابد. الگوهاي موجود سكونتگاه های شهري با مصرف مفرط منابع همراه هستند، مجتمع هاي شهري، جذب و تصرّف اراضي روستايي را كاهش مي دهند.

 

1-6-5 زیست پذیری شهری

زیست پذیری یک مفهوم کلی است که با برخی از مفاهیم همچون پایداری،کیفیت زندگی و کیفیت مکان و اجتماعات سالم مرتبط است. به عنوان یک اصل راهنما در چارچوب گفتمان پایداری در سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌ریزی شهری گسترش پیدا کرده است.زیست پذیری به عنوان یکی از رویکردهای دستیابی به محیط شهری قابـل زیسـت و باکیفیـت تاکید دارد و به بهبود کیفیت فضاهای شهری با مقیاس انسانی در شهرها می پردازد (سلیمانی مهرنجانی،تولایی، رفیعیان، خزائی نژاد ،1395).

1-7 محدوده و قلمرو پژوهش :

شهر رشت یکی از کلانشهرهای ایران است و مرکز استان گیلان و در شمال ایران است مادرشهر استان گیلان و بخش‌هایی از استان‌های همجوار است همچنین شهر رشت دارای رتبه اول میزان بارش مراکز استان‌های ایران و به شهر باران شهره است رشت در ۴۹ درجه و ۳۶ دقیقه طول شرقی و ۳۷ درجه و ۱۶ دقیقه عرض شمالی واقع شده است شهر رشت دارای ۱۵ ناحیه شهری می‌باشد واین نواحی شامل بر۵۵ محله شهری است. شهرداری رشت، شامل  ۵ منطقه‌است که اداره مناطق شهری رشت به عهده شهردار منطقه می‌باشددر قلمرو این تحقیق به گونه ای است که یک نگاه کلی به شهر رشت است و مطالعه موردی این تحقیق محدوده لب آب تا میدان شهدای رسانه است که از شمال به خیابان لاهیجان و از جنوب یه پل عراق و از غرب به ساغریسازان و از شرق به خیابان چمران و محدوده فلسطین ارتباط دارد .

 

2- مواد و روش ها

روش پژوهش توصيفي تحليلي بوده است ومتغیرمستقل اين پژوهش عبارت است از راهبردهاي ساختار زیست محیطی و متغیر وابسته رویکرد توسعه پایدارشهری و متغیرتعدیل کننده شهر رشت است. وضعیت ساختار زیست محیطی و همچنین توسعه پایدار شهری و مولفه هاي برنامه ريزي شهري (تراكم و حمل و نقل عمومي ) را به همراه الگوي شهر فشرده و مجتمع های شهري بررسی می کند و با توجه به نقاط ضعف وقوت (عوامل داخلي) و نقاط تهديد و فرصت (عوامل خارجي ) را در قلمرو و محدوده شهری مورد مطالعه قرار می دهد. پژوهش حاضر از نوع كاربردی می باشد. از آنجائیکه این تحقیق درباره یک موضوع واقعی، عینی و پویا صورت گرفته است و از نتایج آن می توان به طور عملی استفاده كرد. یک تحقیق كاربردی است از قوت ها و فرصت هاي به دست آمده براي غلبه برضعف ها و تهديدها استفاده می شود. در پايان راهبردها اولویت بندی و پیشنهاد شده است.

 

2-1 جامعه آماری

جامعه آماری پژوهش حاضر مدیران و برنامه ریزان و كارشناسان خبره درمنطقه یک شهر رشت می باشد. که به جهت تعمیم پذیری نتایج و اطمینان از صحت پاسخ های ارایه شده جامعه مذکور به مدیران وبرنامه ریزان که در امر برنامه ریزی شهری و کارشناسان متخصص در زمینه تحقیق، محدود می گردد بدین ترتیب تعداد اعضای جامعه آماری پژوهش 25 نفر می باشد.

2-2 ابزارجمع آوری داده ها

2-2-1 طراحی پرسشنامه:

با عنایت به این كه یکی از هدف های این تحقیق شناسايي و تبيين نقاط ضعف و قوت، فرصت ها و تهديد هاي ساختار زيست محيطي و ایجاد توسعه پایدار برای محدوده شهری پل پستک تا تخته پل است محقق ضمن طرح سوال و ارایه فرضیه خودراهبردهارا اولویت بندی و پیشنهاد داده و سپس بر اساس آن، و با استفاده از مبانی نظری در حوزه های متغیرهای مورد نظر،تعداد 25 عدد پرسشنامه را طراحی كرده است . که در بین مدیران و کارشناسان و برنامه ریزان شهری منطقه 3 شهر رشت توزیع شده است. طراحی این پرسشنامه بطوریست كه محقق میزان تاثیر هركدام از عوامل را شناسایی نموده تا درنهایت نتایج تحقیق بدست امده برای توسعه پایدار شهری در محدوده مورد مطالعه كاربردی گردد.

2-2-2 روش اسنادی:

2-2-3مشاهده(برداشت میدانی )

2-2-4 روش SWOT

2-2-5 نرم افزار GIS

2-3 اعتبار يا روايی  و اعتماد يا پايايی   پرسشنامه

 

اعتبار محتوایی به طور كمی قابل ارزیابی نیست و به طور انتزاعی به وسیله محققان مورد قضاوت و ارزیابی قرار می گیرد

از آنجایی كه پرسشنامه این پژوهش بر مبنای مشورت با اساتید  و كارشناسان و برنامه ریزان شهری از لحاظ نکته نظرات

آنان و همچنین مطالعه دقیق و تطبیقی درخصوص موضوع پژوهش صورت گرفته است بنابراین، می توان ادعا نمود كه از اعتبار محتوایی خوبی برخوردار است.ثبات یا سازگاری داخلی را می توان با استفاده از یک ضریب پایائی مانند آلفای كرونباخ تخمین زد. لذا در این پژوهش از این روش استفاده شده است.برای پرسش نامه پژوهش حاضر ضریب آلفای كرونباخ 937/0 است كه میزان پایایی قابل قبولی را برای پرسشنامه ها نشان می دهد.

2-4روش تجزيه و تحليل داده ها

در اين تحقيق اطلاعات و داده ها بر اساس چارچوب نظري توسعه ي پايدار شهري براي شناسايي و تبيين ، تجزيه و تحليل وضعيت محدوده پل پستك تا تخته پل و ويژگي هاي زيست محيطي تعريف شده اند و سپس شاخصها در هر يك از ساختارها بر اساس اطلاعات كمي و كيفي آماده و با استفاده از تكنيك SWOT در چارچوب عوامل درون محدوده (نقاط ضعف و قوت) و برون محدوده (تهديدها و فرصت ها) قرار گرفته است.

لازم به ذکر است راهكارهاي ساماندهي و برنامه ريزي آتي را در چارچوب اهداف به راهبردهاي توسعه ي پايدار شهري  مبتنی بر رشد هوشمند شهری رهنمون می سازد.ابتدا عوامل دروني نقاط ضعف (W) و نقاط قوت (S)را ليست كرده و سپس ماتريس IEF ساختار زيست محيطي محدوده را مطابق جدول 1 ترسيم مي كنيم .

 

جدول 1- ماتريس IEF ساختار زيست محيطي

عوامل استراتژيك داخلي	وزن	امتياز وضع موجود	امتياز وزن دار
نقاط ضعف W
نقاط قوت    S

 

و عوامل بيروني تهديد ها(T) و فرصت ها(O) و سپس ماتريس EFE ساختار زيست محيطي محدوده را مطابق جدول 2 ترسيم مي كنيم

جدول 2- ماتريس EFE ساختار زيست محيطي محدوده

عوامل استراتژيك داخلي	وزن	امتياز وضع موجود	امتياز وزن دار
نقاط تهديد T
نقاط فرصت  O

 

بر اساس جداول 1 و 2مهم ترين ضعف ها، قوت ها و تهديدها ، فرصت ها بر اساس امتياز وزن داراست  كه ازاهميت، وضع موجود و از ساختار زيست محيطي آنها به دست مي آيد.و سپس موقعيت ، نوع راهبرد را بر روي محور X ها و  Yنشان                             داده و ماتريس راهبرد هاي چهارگانه SWOT را به صورت زير ارايه مي دهيم.

• راهبردهاي تهاجمي (SO)
• راهبرد هاي اقتضايي (ST)
• راهبرد هاي انطباقي(WO)
• راهبرد هاي تدافعي (WT)

 

در بررسي آزمون فرضيه ها، فرضيه ي اول بر اساس بررسي هاي انجام گرفته در جدول 1 ماتريس IEF ساختار زيست محيطي مقبوليت و درستي آن بررسي مي شود. فرضيه ي دوم بر اساس بررسي  هاي انجام گرفته جدول 2 ماتريس EFE ساختار زيست محيطي محدوده مورد مطالعه مقبوليت و درستي آن بررسي و مشخص مي شود و فرضيه سوم و چهارم نيز توسط محور X  و Y راهبرد را نشان داده و مقبوليت و صحت آن بررسي مي شود و در نهايت راهكارها در جهت راهبرد كانوني و كليدي ، مناسب توسعه پايدار محدوده مورد مطالعه به گونه ايي كه قوت ها بر ضعف ها و فرصت ها بر تهديد ها غالب شوند.

 

3- بحث و يافته ها

3-1 عوامل درونی

3-1-1 نقاط ضعف^[2](w )

W1– نبود سيستم تصفيه فاضلاب شهري و وجود پسماندها و پساب ها و ايجاد آلودگي محيطي

W2– وجود كاربري ها و فعاليتهاي ناسازگار

W3- پایین بودن سطح کاربری فضای سبز شهری و پارکها

W4- کمبود فضای مناسب جهت پیاده روی و دوچرخه سواری

W5- عدم توجه به الزامات زیست محیطی و تخریب آن در پروژه های توسعه شهری

W6- مدیریت ضعیف شهری و عدم توجه به ساختارهای زیست محیطی

3-1-2 نقاط قوت^[3] (S)

S1- وجود استعدادهای طبیعی مانند رودخانه زرجوب و فضای سبز طبیعی که شرایط اقلیمی مساعد را به همراه دارد

S2- وجود تفکرات زیست محیطی بین ساکنین

S3- ایجاد پارک G5 در راستای گسترش فضاهای عمومی و زنده و فعال

S4- اجرا و توسعه سیستم جمع آوری آبهای سطحی

S5- وجود برنامه های اجرایی برای افزایش سطوح و سرانه فضای سبز با توجه به افزایش تراکم

S6- به کارگیری تکنولوژی و تجهیزات در خدمات شهری(جمع آوری مکانیزه زباله و اتوبوس گاز سوز در حمل ونقل شهری) .

 

جدول3- ماتریس IEF در ساختار زیست محیطی محدوده مورد مطالعه

عوامل استراتژیک داخلی		وزن		امتیازوضع موجود		امتیازوزن دار
نقاط ضعف	W1- نبود سيستم تصفيه فاضلاب شهري و وجود پسماندها و پساب ها و ايجاد آلودگي محيطي		0.079		2		0.158
	W2- وجود كاربري ها و فعاليتهاي ناسازگار		0.057		2		0.114
	W3- پایین بودن سطح کاربری فضای سبز شهری و پارکها		0.067		2		0.134
	W4- کمبود فضای مناسب جهت پیاده روی و دوچرخه سواری		0.057		3		0.171
	W5- عدم توجه به الزامات زیست محیطی و تخریب آن در پروژه های توسعه شهری		0.067		3		0.201
	W6- مدیریت ضعیف شهری و عدم توجه به ساختارهای زیست محیطی		0.087		3		0.261
نقاط قوت	S1- وجود استعدادهای طبیعی مانند رودخانه زرجوب و فضای سبز طبیعی که شرایط اقلیمی مساعد را به همراه دارد		0.087		4		0.348
	S2- وجود تفکرات زیست محیطی بین ساکنین		0.044		3		0.132
	S3- ایجاد پارک G5 در راستای گسترش فضاهای عمومی و زنده و فعال		0.079		3		0.237
	S4- اجرا و توسعه سیستم جمع آوری آبهای سطحی		0.067		4		0.268
	S5- وجود برنامه های اجرایی برای افزایش سطوح و سرانه فضای سبز با توجه به افزایش تراکم		0.079		3		0.237
	S6- به کارگیری تکنولوژی و تجهیزات در خدمات شهری(جمع آوری مکانیزه زباله و اتوبوس گاز سوز در حمل ونقل شهری )		0.079		4		0.316
	جمع		0.0849				2.577

 

3-2عوامل بیرونی

3-2-1 تهدید(T)^[4]

T1- توسعه فیزیکی کالبدی و تخریب بی رویه زمینهای کشاورزی و باغ و افزایش ضایعات زیست محیطی

T2- فقدان شورایاری محله و عدم مشارکت پایدارشهروندان در تصمیمات مربوط به توسعه

T3- گسترش افقی شهر و ناهنجاریهای اجتماعی

T4-  تاتیر منفی بر سلامتی عمومی به دلیل وابستگی شدید به خودرو در سفرهای درون شهری

T5- نبودن طرح و برنامه جامع مبلمان شهری

T6- توسعه بیش از حد کارگاه و آسیب به ساختار زیست محیطی

 

3-2-2 فرصت(o )

O1- وجود مقررات کنترل و یرنامه ریزی کاربری زمین و تفکر حفاظت از محیط زیست

O2- اجرای سیاست های فضایی و آمایش شهری

O3- وجود بسترهای مناسب برای فعالیتهای الکترونیک

O4- وجود پتانسیل و زیبایی های طبیعی مانند پوشش گیاهی و..

O5- اجرای طرح و برنامه جهت بهبود وضعیت شبکه دسترسی

O6- وجود دانش علمی مناسب در جهت بالا بردن ایمنی ،جذابیت و آسایش شهروندی

 

جدول 4- ماتریس EEF در ساختار زیست محیطی محدوده مورد مطالعه

عوامل استراتژیک خارجی		وزن	امتیازوضع موجود	امتیازوزن دار
نقاط تهدبد	T1- توسعه فیزیکی کالبدی و تخریب بی رویه زمینهای کشاورزی و باغ و افزایش ضایعات زیست محیطی	0.077	2	0.154
	T2- تاتیر منفی بر سلامتی عمومی و اجتماعی به دلیل وابستگی شدید به خودرو در سفرهای درون شهری	0.089	3	0.267
	T3- فقدان شورایاری محله و عدم مشارکت پایدارشهروندان در تصمیمات مربوط به توسعه	0.064	2	0.128
	T4-  توسعه بیش از حد کارگاه و آسیب به ساختار زیست محیطی	0.064	4	0.256
	T5- نبودن طرح و برنامه جامع مبلمان شهری	0.054	3	0.162
	T6- گسترش افقی شهر و ناهنجاریهای شهری	0.077	3	0.231
نقاط فرصت	O1- وجود مقررات کنترل و یرنامه ریزی کاربری زمین و تفکر حفاظت از محیط زیست	0.077	4	0.308
	O2- اجرای سیاست های فضایی و آمایش شهری	0.064	3	0.192
	O3- وجود بسترهای مناسب برای فعالیتهای الکترونیک	0.077	3	0.231
	O4- وجود پتانسیل و زیبایی های طبیعی مانند پوشش گیاهی و..	0.089	4	0.356
	O5- اجرای طرح و برنامه جهت بهبود وضعیت شبکه دسترسی	0.054	2	0.108
	O6- وجود دانش علمی مناسب در جهت بالا بردن ایمنی ،جذابیت و آسایش شهروندی	0.064	2	0.128
	جمع	0.85		2.521

 

با توجه به جدول(3 و 4 ) مهم ترين ضعف ها ، قوت ها و تهديدها ، فرصت ها بر اساس امتياز وزن داراست كه اهميت و وضع موجود را نشان می دهد. مهم ترین ضعف عامل W6 ،مدیریت ضعیف شهری و عدم توجه همه جانبه به ساختارهای زیست محیطی با امتیاز وزنی261/0و مهم ترین قوت S1 ،وجود استعدادهای طبیعی مانند رودخانه زرجوب و فضای سبز طبیعی که شرایط اقلیمی مساعد را به همراه دارد با امتیاز وزنی 348/0 و مهم ترین تهدید T2 تاتیر منفی بر سلامتی عمومی و اجتماعی به دلیل وابستگی شدید به خودرو در سفرهای درون شهری با امتیاز وزنی 267/0و مهم ترین فرصت O4، وجود پتانسیل و زیبایی های طبیعی مانند پوشش گیاهی و.. که با امتیاز وزنی 356/0 است.

 

وضعیت و موقعیت نوع راهبرد در ساختار زیست محیطی محدوده پل پستک تا تخته پل در نمودار1 بیانگر آن است که روی محور X ها 0087/0- و روی محور Y ها  089/0 –  که راهبرد تدافعی را نشان می دهد و وضعیت نامناسب و مخاطره آمیز است.

شکل3- نموداروضعیت و موقعیت نوع راهبرد در ساختار زیست محیطی محدوده لب آب تا میدان شهدای رسانه

 

3-3 ماتريس راهبرد هاي چهارگانه SWOT  در ساختار زیست محیطی محدوده لب آب تا میدان شهدای رسانه

3-3-1 راهبردهاي تهاجمي( SO)

SO1- ايجاد فضاهاي اكوتوريستي و تفرّجي جذّاب و با طراوت در حاشيه پيراموني رودخانه ي زرجوب؛

SO2- گسترش حمل و نقل عمومي ، به ويژه توسعه ي و ارتقاي تكنولوژي و تجهیزات برای خدمات شهری با حداقل آلايندگي؛

SO3 تهيه مدل توسعه ي پايدار شهري با رويكرد زيست محيطي و با مشاركت راهبردي مديريت شهري؛

3-3-2 راهبرد هاي اقتضايي(ST)

ST1- ارتقاي كيفيت محيط زيست شهري از طريق ساماندهي و توسعه ي فضاهاي سبز و پارك

ST2- كاهش وابستگي به خودرو شخصي با جايگزيني وسايل نقليه ي عمومي به ويژه اتوبوس های گاز سوز.

ST3- توسعه ي سياست هاي لازم براي مشاركت هاي مردمي به عنوان اصلي ترين عامل حفظ محيط زيست شهري

3-3-3 راهبرد هاي انطباقي(WO)

-WO1 ساماندهي و حفاظت از باغ ها و اراضي كشاورزي و توسعه ي فضاهاي سبز در سطح محدوده

WO2- ایجاد مقررات برنامه ریزی  کاربری ها و سیاستهای آمایش شهری و فضایی

-WO3 تعديل تقاضاي سفرهاي درون شهري از طريق توسعه دولت الکترونیک

3-3-4 راهبرد هاي تدافعي(WT)

WT1- توجه به توسعه و اجرا و  تکمیل تصفیه فاضلاب و تاسیسات جمع آوری آبهای سطحی

WT2- جلوگيري از رشد فيزيكي شهر و ساماندهی ساخت و سازها

WT3- تهیه برنامه مدون مبلمان شهری در راستای توجه به مسایل زیست محیط

 

3- 4مدل مجتمع های شهری:

فعالیتهای مرتبط با رشد در محدوده شهری در شهر رشت نظیر انزوای جوامع روستایی پیرامون و تهدید مراکز شهری ، تخریب فضاهای باز و مناطق طبیعی را در پی دارد.

این مدل سعی دارد ،  با استفاده مناسب از منابع موجود و افزایش خدمات شهری و توسعه محلات با کاربریهای مختلط و ایجاد امکانات حمل ونقل عمومی و طراحی یکپارچه در مقیاس انسانی روش پایداری را برای توسعه شهری پیشنهاد نماید علاقه مندي به صرفه جويي در مصرف انرژي از طريق اشكال فشرده تر و مجتمع هاي شهري با تراكم مسكوني بيشترو همچنین جذب و تصرّف اراضي روستايي را كاهش مي دهند.

3- 5 مدل شهر فشرده :

در این مدل در محدوده شهری مورد مطالعه سعی شده است که کاربرد فشرده و کارا از زمین ،اتکای کمتر به اتومبیل ،کارایی در استفاده از منابع مسکن و محیط مسکونی مناسب ، اقتصاد پایدار،مشارکت مردم و اکولوژی اجتماعی و در نهایت احیای سیستم های طبیعی تاکید شود. از اینرو ساختمانها به صورت ردیفی  و فشرده در کنار هم قرار می گیرند و از بلعیده شدن زمینها به صورت افقی تا حد ممکن جلوگیری می شود و تخریب زیست محیطی، با اجرای سیاست های آمایشی نوین مانند بلندمرتبه سازی کاهش یابد و در راستای پایداری اقدامات مطلوبی مانند تحول در برنامه ریزی کاربری زمین ، ساماندهی کالبدی – کارکردی و تاکید بر دسترسی پیاده و دوچرخه ، کاهش استفاده از اتومبیل ، که می توان  ایجاد روکش پیاده رو و مسیر دوچرخه سواری پارک G5 را از این نمونه ها عنوان نمود، صورت پذبرفته است.

3-6 زیست پذیری شهری :

زیست پذیری شهر رشت و تاکید بر آن  مبتنی بر روش ها و شیوه های نوین مانند استفاده از فناوری های نوین،  الگوهای آمایشی نوین شهری بویژه در محدوده مورد مطالعه  دارد و به گونه ایی همزیستی و پیوندی دوباره در عرصه ها و سطوح مختلف شهری در جهت توسعه پایدار محیطی و شهری بویژه حوزه های اجتماعی و پایداری محیطی  است. مهتمرین مزیت آن می تواند ایجاد سرزندگی و نشاط اجتماعی را برای رشتوندان فراهم کند و زیست پذیری شهری را به عنوان تصویر یک هدف خوب از توسعه پایدار شهری درگام های اجتماعی و محیط زیست شهر رشت و بویژه محدوده مورد مطالعه متبلور سازد.

 

جدول 9- اولویت بندی راهبردهاي تركيبي زيست محيطي شهر رشت محدوده لب آب تا میدان شهدای رسانه

اولویت بندی	امتیاز نهایی	نام راهبرد	راهبردهاي تركيبي زيست محيطي شهر رشت محدوده مورد مطالعه پل پستک تا تخته پل
1	13.887	so1	ايجاد فضاهاي اكوتوريستي و تفرّجي جذّاب و با طراوت در حاشيه پيراموني رودخانه ي زرجوب؛
2	13.408	wo1	ساماندهي و حفاظت از باغ ها و اراضي كشاورزي و توسعه ي فضاهاي سبز در سطح محدوده
3	12.698	wo2	ایجاد مقررات برنامه ریزی  کاربری ها و سیاستهای آمایش شهری و فضایی
4	12.11	so3	تهيه مدل توسعه ي پايدار شهري با رويكرد زيست محيطي و با مشاركت راهبردي مديريت شهري؛
5	12.038	st1	ارتقاي كيفيت محيط زيست شهري از طريق ساماندهي و توسعه ي فضاهاي سبز و پارك
6	9.854	wt2	جلوگيري از رشد فيزيكي شهر و ساماندهی ساخت و سازها
7	9.549	st2	كاهش وابستگي به خودرو شخصي با جايگزيني وسايل نقليه ي عمومي به ويژه اتوبوس های گاز سوز.
8	9.392	wo3	تعديل تقاضاي سفرهاي درون شهري از طريق توسعه دولت الکترونیک
9	9.117	wt3	تهیه برنامه مدون مبلمان شهری در راستای توجه به مسایل زیست محیطی
10	9.006	st3	توسعه ي سياست هاي لازم براي مشاركت هاي مردمي به عنوان اصلي ترين عامل حفظ محيط زيست شهري
11	8.638	so2	گسترش حمل و نقل عمومي ، به ويژه توسعه ي و ارتقاي تكنولوژي و تجهیزات برای خدمات شهری با حداقل آلايندگي؛
12	7.136	wt1	توجه به توسعه و اجرا و  تکمیل تصفیه فاضلاب و تاسیسات جمع آوری آبهای سطحی

 

• نتیجه گیری :

توسعه شهری و روند افزایش فضاهای شهری با توجه به رشد شتابان شهرنشینی به همراه افزایش و رشد جمعیت وگسترش بی رویه شهرهای ما وپراکنش آنها به خصوص گسیختگی شهر رشت نیاز به ساماندهی و مدیریت کارآمد شهری دارد. در این مسیر الگوهای آمایشی مانند رشد هوشمند شهری می تواند مشکلات و معضلات موجود را در راستای ایجاد فرم پایدار فضایی – کالبدی با اهداف توسعه پایدار شهری همسو سازد. نبودن یک مدیریت یکپارچه شهری و مشارکت شهروندان در امور شهر و جامع محلی و سیستم سنتی حکمرانی شهری از یک سو و عدم همکاری و یا همکاری ضعیف مدیران و کارشناسان نبود بسترها و زیرساخت های لازم فناورانه در حوزه اطلاعات و فناوری شهری و فقدان اطلاعات نقشه ایی مناسب و دقیق می تواند از مصادیق تنگناهای موجود در این عرصه باشد.کمبود کاربري ها را می توان از دیگر نمونه ها عنوان کرد در بررسی هاي انجام شده در سطح یک با توجه به سرانه ها، کمبود کاربریهاي حیاتی نظیر فضاي سبز، آموزشی، ورزشی و فرهنگی مشخص شد .پیشنهادات طرح تفصیلی مصوب در صدد جبران برخی از این کمبودها بوده با این وجود همچنان کمبودهایی از کاربریها در سطح محدوده مشاهده می شود و کمبودها به طور کامل برآورده نشده اند.دسترسي ناكافي به مسكن وخدمات اصلي شهري، بيگانگي شهروندان از هم ، سيستم حمل و نقل ناكافي و نارسايي امكانات اصلي شهري و غيره همه اينها نتيجه رشد سريع شهرنشيني و مشكلات عمده اجتماعي و اقتصادي است که سبب شده فقدان برنامه ریزی و عدم توجه کافی به مسایل زیست محیطی و نبود عزم و اراده و جدیت لازم در اجرای برنامه ها و طرح های پایدار شهری است وبرای دستیابی مناسب به الگوی پایدار و رشد هوشمند شهری باید توجه به بسترهای لازم در ICT و استفاده از فناوری های نوین در بهره گیری از خدمات شهری را که سبب می شود رشد هوشمند شهری در شهر رشت و بویژه در محدوده مورد مطالعه  اجرا و توسعه یابد در بستر شهر هوشمند و هوشمند سازی در محدوده مورد مطالعه با توجه به مبانی کاربردی رشد هوشمند شهری در برنامه ریزی و طراحی شهری یک تصمیم سازی مناسب و کار در سیاستگذاری شهری و مدیریت شهری باید صورت پذیرد تا بتوان جنبه های کیفی زندگی رشتوندان از مقوله های کمبود و ناکارایی در پهنه های شهر را بهبود بخشید و رشد هوشمند را برقرار ساخت .همچنین با  استفاده از سیاستهای فضایی آمایشی براساس الگوهای نوین مانند شهر فشرده و کاربری مختلط و ^[6] CBD

از هدر رفتن زمین شهری و بلعیده شدن نواحی پیرامونی جلوگیری نمود و تراکم نامنظم و کالبد نامنسجم در فضای شهری  را نظم بخشید. رشد هوشمند شهری سبب می شود دسترس پذیر بودن مراکز خدمات شهری برای شهروندان فراهم گردد و رویکرد حمل ونقل همگانی مبتنی بر انسان محور سبب بازگشت انسان به طبیعت و ارایه یک فرم پایدار می شود.

از اینرو با اجرای راهبردهای توسعه پایدار می توان با استفاده از پتانسیل قوت ها ، در محیط داخلی در این محدوده شهری بر ضعف ها چیره شد و با انتخاب یک راهبرد کانونی و کلیدی مناسب با توجه به عوامل خارجی،  تهدیدها را به فرصت ها تبدیل نمود. با توجه به نتایج حاصل می توان با اتخاذ استراتژی های مناسب ، به ترتیب به ايجاد فضاهاي اكوتوريستي، تفرّجي جذّاب و با طراوت در حاشيه پيراموني رودخانه ي زرجوب و ساماندهي و حفاظت از باغ ها و اراضي كشاورزي و توسعه ي فضاهاي سبز و ایجاد حمل ونقل پایدار مانند دوچرخه سواری و مکانه هایی برای پیاده روی در سطح محدوده مورد مطالعه شد. و همچنین با ایجاد مقررات برنامه ریزی کاربری ها و سیاستهای آمایش شهری و فضایی بتوانیم شاهد توسعه پایدار شهری با تاکید و حفظ رویکرد رشد هوشمند شهری می باشیم. آن باشیم.

4- 1پیشنهادات

4-1-1 ایجاد مقررات برای کاربری مناسب و مدیریت خردمندانه فضا

4-1-2 اجرای سیاست های فضایی مانند ایجاد دیواره حفاظتی در اطراف رودخانه زرجوب در حوالی لب آب تا بوستان کشاورز

4-1-3 طراحی محیط طبیعی در بوستان کشاورز و میدان شهدای رسانه براساس مولفه های ایجاد پارک( تناسب قطعات ، رنگ آمیزی و جدول بندی و نورپردازی) و گسترش فضای سبز شهری به منطور افزایش سرانه فضای سبز در این محدوده

4-1-4 پهنه بندی که از نمونه های آن ایجاد مجتمع تجاری اداری است که یک پیوند بین عدالت فضایی و اجتماعی در جهت آسایش شهروندی  می باشد.

4-1-5 آمایش زمین در با رعایت سلسله مراتب شهری و ایجاد یک فلکه در روبروی باغ ارامنه که در ساماندهی  ترافیک آن مسیر اثرگذار است

4-1-6 پیش بینی یک فرهنگسرا و ایجاد محیط تفریحی و تفرجی در اطراف رودخانه زرجوب که یک پتانسیل مناسب و بالقوه است . جهت گذراندن اوقات فراغت شهروندان و همچنین یک جاذبه توریستی و گردشگری را برای کل منطقه و شهر رشت را به ارمغان می آورد.

4-1-7 ایجاد پارکینگ به منظور آسایش شهروندی و جلوگیری از مشکلات ترافیکی

 

شکل 4- نقشه پیشنهادی محدوده مورد مطالعه

مراجع

اصلاني،رضا، (1380)،توسعه پایدار تاریخچه تعاریف و دیدگاه ها. ،مسکن و محیط روستا ، شماره 93 ، صفحه 43 تا 48

اکبری مطلق ،مصطفی،(2015) توسعه پایدارشهری،پژوهشکده شهرسازی و معماری سپیدار،

بحريني، حسين، (1376)، شهرسازي و توسعه پايدار،مجله رهيافت، شوراي پژوهش هاي علمي، تهران، شماره 17،صفحه 28 تا  39

بهزاد نسب، جانعلي، (1387) ، دانشنامه مديريت شهري و روستايي، تهران، انتشارات سازمان شهرداري ها،

داوودپور، داريوش، اردلان، زهره (1387) بررسي تطبيقي عوامل موثر بر گسترش شهرهاي بزرگ و مياني (10 شهر ايران-دوره معاصر،نشریه هويت شهر، دوره 2 , شماره 3 ; از صفحه 63 تا صفحه 72

زبردست،اسفندیار،(1383)،اندازه شهر،اصفهان، مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری

سلیمانی مهرنجانی، محمد، تولایی، سیمین،رفیعیان،مجتبی،خزائی نژاد (1395)، زيست پذيري شهري: مفهوم، اصول، ابعاد و شاخصها ، پژوهش های جغرافیای برنامه ریزی شهری،دوره 4،شماره 1،ص50-27

شکویی،حسین،1376،جغرافیای شهری،پیام نور،تهران

شیعه، اسماعیل،(1387)،عملکردهای شهری در ایران، دردانشنامه دايره المعارف بزرگ اسلامی

مرادنژاد،آنا، بردی ، رحیم ، نیکپور، عامر، حسنی، سیده زهره، (1397) تحلیل کالبدی– فضایی نواحی شهری بر اساس شاخصهای رشد هوشمند شهری (مطالعه موردی: شهر بابل)، نشریه پژوهش و برنامه ریزی شهری، سال 9 ،شمارۀ پیاپی 34 ،پاییز مطالبی،عماد،(1396)،راهبردهای توسعه پایدارشهر رشت با رویکرد ساختار زیست محیطی مطالعه موردی: محدوده پل پستک تا تخته پل،پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: اکبر معتمدی مهر، گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری،دانشکده علوم انسانی،دانشگاه آزاد اسلامی ، رشت

موحد،علي، (1379) ، توسعه پايدار شهري، مجله مسكن و انقلاب، شماره 90.

Bastian, I., (2010), “Multi-agent simulations of residential dynamics in the city”,Computers, Environment and Urban Systems, 22 (1): 5-17

Hilden, Mikael ,(1997), Guidelines for Environmental Impact Assessment (EIA) in the Arctic ,Finnish Ministry of the Environment,Vol 26 ,No 3 152-155.

________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

بخش دوم مقاله جشنواره عصر قلم

بخش دوم مقاله:

مروری دوباره در برگزاری اولین همایش ملی حمل و نقل و ترافیک در رشت/